Uygulama Onboarding Tasarımı: İlk Kullanımda Neler Önemli?

Bir uygulamanın ilk birkaç dakikası, kullanıcının o uygulamayla ilişkisini belirler. Bu kısa sürede üç şey olur: kullanıcı uygulamanın ne işe yaradığını anlamaya çalışır, uygulama ondan bir şeyler ister (izin, üyelik, tercih) ve kullanıcı ilk işini yapmaya çalışır. Onboarding tasarımı, bu üç şeyin sırasını ve ağırlığını doğru kurmaktır. Bu yazı Apple, Android ve Nielsen Norman Group yönergelerinden yola çıkarak ilk kullanım deneyiminde nelerin önemli olduğunu sıralıyor.

Onboarding'e gerçekten ihtiyacınız var mı?

İlk soru, onboarding'in nasıl olacağı değil, olup olmayacağıdır. Apple'ın Human Interface Guidelines'ı ideal durumu şöyle tarif ediyor: insanlar uygulamayı yalnızca deneyimleyerek anlayabilmeli; onboarding gerekiyorsa hızlı, keyifli ve isteğe bağlı bir akış tasarlanmalı 1. Nielsen Norman Group daha da net: mümkün olan her durumda onboarding yapmaktan kaçınmayı ve o kaynağı arayüzü daha kullanılabilir hâle getirmeye harcamayı öneriyor 5.

Bunun nedeni basit. Kullanıcıyı uygulamadan önce bir dizi ekrandan geçirmek, ona henüz kullanmadığı bir arayüzü anlatmak demektir. Anlatılanların çoğu, ihtiyaç anı geldiğinde hatırlanmaz. Arayüz kendini açıklamıyorsa sorun genellikle onboarding eksikliği değil, arayüzün kendisidir. Bu yüzden onboarding'e karar vermeden önce ana akışı kullanıcı akışı düzeyinde gözden geçirmek ve gereksiz adımları ayıklamak daha verimli bir başlangıçtır.

NN/g, onboarding'in anlamlı olduğu üç bileşeni ayırıyor: gerçekten yeni olan özelliklerin tanıtımı, içeriğin kişiselleştirilmesi (görsel tema seçimi değil, örneğin ilgi alanı seçimi) ve yalnız alışılmadık etkileşimleri anlatan kısa yönlendirmeler 5.

Onboarding yaklaşımları: hangisi ne zaman?

Onboarding tek bir kalıp değildir. Yaygın yaklaşımlar ve ne zaman işe yaradıkları:

Apple'ın önerisi de bu yönde: tek bir onboarding akışı yerine bağlama özgü ipuçlarını düşünmek, talimatı arayüzün ilgili alanının yanında göstermek ve mümkün olduğunca etkileşimle öğretmek 1. İnsanlar bir işi izleyerek değil, yaparak daha iyi öğrenir.

Kısa, atlanabilir ve uygulamaya odaklı tutmak

Ön koşul niteliğinde bir onboarding gerçekten gerekiyorsa, Apple'ın yönergeleri birkaç somut ilke koyuyor 1:

• Kısa ve ezberlenecek bilgi içermeyen bir akış tasarlayın. Çok şey öğretmeye çalışmak, insanları bunaltır ve öğrenileni hatırlama olasılığını düşürür.
• Eğitimi isteğe bağlı yapın. Kullanıcı ilk açılışta atladıysa sonraki açılışlarda yeniden göstermeyin, ama yardım, hesap ya da ayarlar bölümünden yeniden ulaşılabilir bırakın.
• Uygulamanızı anlatın, sistemi değil. Kullanıcılar telefonun nasıl kullanıldığını öğrenmek için değil, sizin uygulamanızı tanımak için oradadır.
• Zorunlu olmayan kurulum ve kişiselleştirmeyi erteleyin. Makul varsayılan ayarlar sunun ki çoğu kişi hiçbir ayar yapmadan başlayabilsin.
• Büyük indirmeleri onboarding'in önüne koymayın. İlk kullanım için gereken içerik uygulama paketinde olsun.
• Lisans ve sözleşme metinlerini akışa gömmeyin; zorunluysa deneyimi bölmeden yerleştirin.

Türkçe arayüzde atla butonunun metni de önemlidir. "Geç", "Atla" ya da "Şimdilik değil" gibi kısa ve net ifadeler, "Hayır, öğrenmek istemiyorum" gibi kullanıcıyı suçlayan ifadelerden daha dürüsttür. Bu tür metin seçimleri için Türkçe arayüz metni yazımı yazısına bakabilirsiniz.

İzinleri bağlamında istemek

İlk açılışta art arda konum, bildirim, kamera ve kişiler izni isteyen bir uygulama, kullanıcıdan henüz hak etmediği bir güveni talep eder. Her iki platform da aynı ilkeyi savunuyor.

Apple, izni yalnız uygulamanın verilere ya da kaynağa açıkça ihtiyaç duyduğu anda istemeyi, ideal olarak kullanıcı ilgili özelliği gerçekten kullandığında sormayı öneriyor; açılışta izin istemekten, veri uygulamanın çalışması için zorunlu değilse kaçınılmasını söylüyor 2. Örnek olarak bir navigasyon uygulamasının konum ihtiyacının açılışta da anlaşılır olduğunu veriyor. Onboarding yönergesi de aynı ayrımı yapıyor: uygulama izin olmadan çalışamıyorsa izni onboarding içinde, nedenini ve faydasını göstererek isteyin; aksi hâlde izni ilgili işlev ilk kullanıldığında isteyin 1.

Android tarafında ilke aynı: izin, kullanıcı o izni gerektiren özellikle etkileşime başladığında, bağlamında istenmeli 3. Android'in bazı ayrıntıları tasarımı doğrudan etkiler:

1. İki ret, kalıcı ret sayılır. Kullanıcı aynı izni uygulamanın kurulu kaldığı süre boyunca birden fazla kez reddederse sistem izin penceresini bir daha göstermiyor 3. Yani izni yanlış anda istemek, o izni pratikte kaybetmek demek olabilir.
2. Gerekçe ekranı bir koşula bağlı. Sistem gerekçe gösterilmesini önerdiğinde, iznin neden gerektiğini anlatan bir açıklama ekranı gösterilmesi isteniyor 3.
3. Bildirimler varsayılan olarak kapalı. Android 13 ve sonrasında yeni yüklenen uygulamaların bildirimleri izin verilene kadar kapalı 4. Android, izni kullanıcı bir zil simgesine dokunduğunda, birini takip etmeyi seçtiğinde ya da sipariş verdiğinde istemeyi; alternatif olarak kullanıcının uygulamayı üçüncü ya da dördüncü açışını beklemeyi öneriyor 4.
4. Reddedilen izinde uygulama çalışmaya devam etmeli. Android, izin reddedildiğinde deneyimin kademeli olarak daralmasını, hangi özelliğin neden kullanılamadığının açıkça söylenmesini ve uygulamayı tamamen kilitleyen tam ekran uyarılardan kaçınılmasını istiyor 3.

İzin penceresindeki açıklama metni de tasarımın parçası. Apple, bu metnin kısa, eksiksiz, etken çatılı ve özgül bir cümle olmasını istiyor; "daha iyi bir deneyim için gerekli" gibi belirsiz gerekçeleri kötü örnek olarak gösteriyor 2. Türkçe bir örnek: "Fotoğraflarınızı fişe eklemek için kameranızı kullanırız." cümlesi, "Kamera erişimi gereklidir." cümlesinden çok daha anlaşılırdır.

Sistem penceresinden önce kendi açıklama ekranınızı gösterecekseniz Apple'ın kuralları kesin: bu ekranda yalnız bir buton olmalı, butonun sistem penceresini açacağı belli olmalı ve "İzin ver" gibi sistem penceresindeki butonu taklit eden bir ifade yerine "Devam" ya da "İleri" kullanılmalı 2.

Üyeliği ertelemek

Birçok uygulama ilk ekranda giriş ya da kayıt ister. Oysa kullanıcı henüz uygulamanın ne verdiğini görmeden kişisel bilgi vermeye isteksizdir. Apple'ın App Store İnceleme Yönergeleri bu konuda bir kural da koyuyor: hesaba dayalı önemli özellikleri olmayan uygulamalar, girişsiz kullanılabilmeli; uygulamalar, temel işlevle doğrudan ilgili olmadıkça ya da yasa gerektirmedikçe çalışmak için kişisel bilgi girilmesini şart koşamaz 6. Aynı yönerge, uygulama hesap oluşturmayı destekliyorsa hesap silmenin de uygulama içinden sunulmasını istiyor 6.

Tasarımda pratik karşılığı şu: kullanıcıyı önce içeriğe ya da ana işleve alın, hesap gerektiren bir eyleme yöneldiğinde (kaydetme, cihazlar arası senkronizasyon, sipariş, paylaşım) üyeliği o anda ve o eylemin gerekçesiyle isteyin. "Favorilerinizi tüm cihazlarınızda görmek için giriş yapın" gibi bir metin, ilk ekrandaki genel bir "Giriş yap" duvarından daha ikna edicidir. Apple, değerlendirme ya da satın alma istemeden önce de kullanıcının uygulamayı deneyimlemesine fırsat tanınmasını öneriyor 1.

Fintek ya da sağlık gibi kimlik doğrulamanın baştan zorunlu olduğu alanlarda bile ilk ekranlar boş bir giriş formu olmak zorunda değil. Uygulamanın ne sunduğunu gösteren kısa bir giriş ve kimlik doğrulamanın neden gerektiğini anlatan tek cümle, formu daha anlaşılır kılar.

İlk açılış sonrası: boş durumlar ve ilk görev

Onboarding'in asıl sınavı, kullanıcının ilk gerçek işidir. Onboarding bittiğinde kullanıcı boş bir listeyle, veri içermeyen bir panelle ya da ne yapacağı belli olmayan bir ekranla karşılaşıyorsa, tanıtım ekranlarının söylediği hiçbir şey işe yaramaz. Bu yüzden ilk kullanım tasarımı, onboarding ekranları kadar boş durum ekranlarını da kapsamalıdır: boş durum, ne olduğunu anlatan bir cümle ve ilk adımı başlatan tek bir belirgin eylem içermelidir. Bu konuyu boş durum ve hata mesajları yazısında ayrıntılı ele alıyoruz.

İyi bir ilk kullanım akışı için şu sırayı izleyebilirsiniz:

1. Uygulamanın tek cümlelik değer önerisini netleştirin ve ilk ekrana yalnız onu koyun.
2. Kullanıcının ilk oturumda tamamlaması gereken tek görevi belirleyin.
3. O göreve giden yoldaki her ekranı ve her isteği sorgulayın; zorunlu olmayanları erteleyin.
4. İzinleri ve üyeliği, gerektiren eylemin anına taşıyın.
5. Alışılmadık etkileşimler için bağlamsal ipucu ya da kısa bir etkileşimli deneme ekleyin.
6. Akışı yeni kullanıcılarla test edin ve ilk görevi yardımsız tamamlayıp tamamlamadıklarını gözleyin.

Onboarding'i test etmek ve ölçmek

Onboarding, ekip içinde değerlendirildiğinde neredeyse her zaman iyi görünür; çünkü ekip ürünü zaten bilir. Gerçek sınav, uygulamayı ilk kez gören kişilerdir. Kısa ve moderasyonlu bir kullanılabilirlik testi, katılımcının tanıtım ekranlarında neyi okuduğunu, neyi atladığını ve ilk görevde nerede takıldığını doğrudan gösterir.

Yayındaki üründe izlenebilecek göstergeler de vardır: onboarding'in hangi adımında akışın bırakıldığı, atla seçeneğinin ne sıklıkla kullanıldığı, izin isteklerinin kabul oranı ve ilk anlamlı görevi tamamlayan yeni kullanıcı oranı. Bu göstergelerin nasıl tanımlanacağını UX metrikleri yazısında anlattık. Rakamlar size sorunun nerede olduğunu, testler ise neden olduğunu söyler; ikisi birlikte kullanıldığında onboarding'i tahminle değil kanıtla düzeltirsiniz.

İlk kullanım deneyimini akış, izin stratejisi ve ekran tasarımı düzeyinde nasıl ele aldığımızı mobil uygulama tasarımı sayfamızda bulabilirsiniz.